foto's presentatie

SAGEN, RITUELEN EN VOLKSGEBRUIKEN
in de gemeente Dinkelland

CONCLUSIES

Vertekend beeld

Tijdens mijn verblijf in Dinkelland heb ik bijna alleen maar gesproken met betrokken en bevlogen mensen die hun hele ziel en zaligheid verbonden hebben aan het in stand houden van bijvoorbeeld de Paasgebruiken, het midwinterhoornblazen en het klootschieten. Hierdoor is het beeld dat ik van Dinkelland heb gekregen enigszins vertekend. Er zullen heus wel mensen wonen die deze tradities helemaal niet zo belangrijk vinden. 'De Dinkellander' is verder niet gelukkig met het feit dat Weerselo, Ootmarsum en Denekamp nu samen één gemeente vormen. Ik weet dat dit een heel 'hot item' is, maar ik heb dit onderwerp verder links laten liggen omdat het niet tot de mij opgedragen thema's behoort. Verder heb ik 'de Dinkellander' leren kennen als een levenslustige, enthousiaste en eigengereide persoon die trots is op zijn geboortegrond en op zijn Twentse identiteit.

Dinkellandreservaat

Dinkelland heeft een prachtig bosrijk landschap en heeft het geluk heel dunbevolkt te zijn. Het is niet verwonderlijk dat Dinkelland veel toeristen trekt. Het is er rustig, je kunt er heerlijk wandelen en fietsen én je waant je in vroeger tijden met al die Mariakapelletjes en kruisbeelden, oude Havezathen, aardappelkelders en die prachtige soms eeuwenoude grote boerderijen. In Dinkelland lijken grote stadsproblemen als drugscriminaliteit, toenemende agressiviteit onder jongeren, illegale prostitutie, moeizame integratie van allochtonen e.d. helemaal niet te bestaan. Er is geen hoogbouw en de industrie is zo kleinschalig dat die nauwelijks de moeite van het vermelden waard is. Doordat Dinkelland ver van de randstad af ligt en zelfs met de industriële kern van Twente ( Almelo, Enschede en Hengelo) weinig aanraking lijkt te hebben, is het mogelijk geweest dat men in Dinkelland christelijke en streekgebonden tradities in stand heeft weten te houden. Dinkelland zou tot een reservaat omgedoopt moeten kunnen worden waar op bepaalde punten de tijd voorgoed stilgezet wordt. Een soort Openluchtmuseum dus, maar wel met echte mensen. Zoals er in andere landen reservaten bestaan voor oorspronkelijke bewoners als bosjesmannen, aboriginals of 'native Americans', zo zou Dinkelland na een aantal 'historisch perspectivische correcties' een reservaat moeten kunnen worden dat terecht de aangepaste slogan: 'Dinkelland. Daar beleef je het oude Twente' op zijn toegangsbordjes mag plaatsen. Overeenkomstig de eerder genoemde reservaten zouden de Dinkellanders wel gebruik moeten kunnen maken van auto's, televisie, internet, mobiele telefonie e.d. en zouden ze moeten kunnen rondlopen in de nieuwste mode, maar bovenal zouden ze het recht moeten kunnen behouden om naar eigen inzicht en zonder overheidsbemoeienis hun authentieke sagen, rituelen en volksgebruiken in stand te houden. Is Dinkelland eigenlijk niet al een reservaat?

Uitblinken

Een van mijn conclusies is dus dat Dinkelland uitblinkt in het behouden van tradities die elders in ons land bijna allemaal al verdwenen zijn of die hun authentieke vorm verloren hebben. Men zou deze bewonderingswaardige eigenschap nog wat kunnen aandikken door een aantal teloorgegane tradities weer nieuw leven in te blazen. (Toen in de jaren '50 van de vorige eeuw het midwinterhoornblazen bijna geheel en al verdwenen was, heeft men na 'een kunstmatige beademing' deze traditie weer helemaal op de been geholpen.) Een van mijn voorstellen is dan ook om in Dinkelland bij wijze van een 'historisch perspectivische correctie' het traditionele 'kroamschudden' weer in ere te herstellen.

Afblijven

Zover ik kan overzien worden alle rituelen die in Dinkelland nog bestaan en die een christelijke oorsprong hebben, volgens de oude richtlijnen uitgevoerd. Het is opmerkelijk dat al deze rituelen zoals het Pinksterbruidje, de Palmpasen-optocht, de Paasvuren, de Paasgebruiken, het "Völ heil en zéégn" nieuwjaarwensen in Ootmarsum gepaard gaan met het zingen van liederen. ( Zelfs bij het 'kraomschudden' worden liedjes gezongen!) De Paasgebruiken in Denekamp en Ootmarsum zijn rituelen die volgens strikte richtlijnen en via vaste patronen verlopen en die oprecht 'gedragen' worden door de eigen bevolking. Ze worden niet voor toeristen in leven gehouden, sterker nog: voor veel Denekampers en Ootmarsumers zijn de Paasgebruiken hèt hoogtepunt van het jaar. Via mondelinge overlevering worden deze tradities doorgegeven. Er komt geen overheidsbemoeienis aan te pas en men kiest uit de eigen bevolking de hoofdrolspelers zoals Judas in Iscarioth in Denekamp en de Poaskearls in Ootmarsum. Ik heb deze Paasgebruiken nog niet met eigen ogen gezien, maar ze zouden behoorlijk indrukwekkend zijn voor wie ze eens meemaakt. Deze Paasgebruiken zijn met het 'eiergadderen' , 'poasstaaksleppen', 'poaskearls' en het 'vlöggelen' volstrekt uniek in Nederland. Ik hoop dan ook dat de commercie ze niet zal 'overnemen' en dat de media ze niet verder zullen 'uitmelken'. Ik raad daarom bij wijze van conclusie aan: afblijven !....... en de rituelen laten voortbestaan zoals in Dinkelland bijvoorbeeld de Paasgebruiken nu al eeuwen door toedoen van de eigen bevolking zijn blijven voortbestaan.

Oneigenlijk gebruik

Er lopen door Dinkelland een paar sagenroutes die voor toeristen zijn uitgezet, maar ik heb niet de indruk dat sagen nog zo leven bij de eigen Dinkellandse bevolking. Ik heb echter wel een aantal sagenvertellers ontmoet die veel sagen uit hun hoofd kennen en die ze op de juiste wijze kunnen vertellen. Het Openluchtmuseum Los Hoes wil binnenkort sagenvertelavonden organiseren in een poging om de sagenverteltraditie te behouden. Gezeten rondom een groot hardvuur kan het publiek dan genieten van de vele angstaanjagende sagen die al eeuwen verteld worden. Het grootste probleem met sagen is volgens mij dat ze in vele streken en in vele landen ontstaan en overgeleverd zijn. Vele sagen zijn daardoor verwaterd en /of ten prooi gevallen aan 'oneigenlijk gebruik'. Het zou goed zijn als Dinkelland zich meer gaat afficheren met sagen die in Dinkelland hun oorsprong vinden. In mijn voorstellen doe ik drie pogingen om de sagenverteltraditie te zuiveren: Witte Wievensculptuur verwijderen, Sagensafari meer promoten en het maken van een Dinkellandsagenroute.

Stammenstrijd

Er heerst in Dinkelland een soort stammenstrijd tussen de verschillende midwinterhoornblaasgroepen over de juiste melodie die men dient te blazen op de midwinterhoorn. De midwinterhoornblazers schijnen er wel schik in te hebben om die strijd voort te zetten. (Ik vertaal dat als: je moet toch iets hebben om over te kunnen twisten, anders wordt het zo saai!) Het midwinterhoornblazen is nooit echt aan strenge regels gebonden geweest en is nooit aan een christelijke feest- of herdenkingsdag gekoppeld geweest . Een verschil van mening, zoals in Dinkelland, kan dan snel ontstaan. In mijn voorstellen doe ik een poging om te komen tot een tijdelijke muzikale verbroedering van de midwinterhoornblaasgroepen die in Dinkelland actief zijn.

VOORSTELLEN

Hieronder doe ik tien uiteenlopende voorstellen die ik bedacht heb naar aanleiding van mijn onderzoek in Dinkelland.

Voorstel 1 : MUZIKALE VERBROEDERING DOOR MIDWINTERSONG
Mijn voorstel is om bij een bijzondere gelegenheid in de gemeente Dinkelland, zoals bijvoorbeeld het 5-jarig bestaan van de gemeente, opnieuw de Midwintersong van J. Andriessen uit te voeren. De vier uitvoerende midwinterhoornblazers zullen dan gezocht moeten worden in vier verschillende midwinterhoornblaasgroepen uit Denekamp, Saasveld, Ootmarsum en Weerselo. De uitvoering door deze vier verschillende blazers ,die zoals bekend allemaal zo hun eigen opvattingen over de juiste midwintermelodie op na houden, kan tot een tijdelijke muzikale verbroedering leiden. Het is prachtige en unieke muziekcompositie van ± 15 minuten die het verdient om weer uitgevoerd te worden! Voor zover bekend is dit de enige muziekcompositie waar de midwinterhoorn een rol in speelt, en hij is pas twee keer uitgevoerd. Helemaal mooi zou het zijn als er een 'Dinkelland-jubileum' cd van deze uitvoering gemaakt zou kunnen worden.

Voorstel 2: 'NIET VAN HIER' CONIFERENPROTESTBOS
Doordat er steeds meer boeren, vaak noodgedwongen, ophouden met hun bedrijf, komen er nogal wat landbouwgebieden in Dinkelland vrij die om een nieuwe bestemming vragen. Voor een deel worden er weilanden teruggegeven aan de natuur zodat er 'nieuwe natuur' kan ontstaan en voor een ander deel worden ze gebruikt voor o.a. het stallen van caravans of voor het telen van coniferen. Met name de coniferenteelt is een doorn in het oog voor vele Dinkellanders die houden van 'hun' eeuwenoude landschap met zijn houtwallen, essen en kronkelende beekjes. Ik deel hun mening en stel voor om een protestbos tégen coniferen in Dinkelland aan te leggen op een van de vrijgekomen en in het oog springende weilanden. Het protestbos moet bestaan uit een groot aantal hoge coniferen die zó geplant worden dat ze tezamen de tekst: NIET VAN HIER vormen. Het protestbos zal zo een stil protest tégen coniferen in Dinkelland worden, maar wel gevormd dóór coniferen. Hier lijkt een tegenstelling in te zitten, maar wie of wat kan beter illustreren wat wel of niet past in het Dinkellandse landschap? Precies.... de coniferen zelf! Het protestbos moet een jaar of 5 kunnen blijven staan. In die periode kan men op bestuurlijk niveau de hoognodige maatregelen treffen om de coniferen voor eens en voor altijd te weren en te verwijderen uit Dinkelland.

Voorstel 3: DINKELLANDSE KLOOTSCHIETWEDSTRIJD OP NIEUWE A2
In Dinkelland liggen maar liefst 13 klootschietbanen en er zijn net zoveel klootschietersverenigingen actief. De klootschietbanen die ik gezien heb, hebben mij geïmponeerd: groots gelegen en vaak majestueus omzoomd met houtwallen. Omdat Dinkelland met zo'n 7 inwoners per km2 erg dunbevolkt is, heeft men aan ruimte voor klootschietbanen geen gebrek gehad. Dat is wel wat anders dan in de rest van Nederland. De bevolkingsdichtheid in Nederland is: 462 inwoners per km2. Dat betekent dat één Dinkellander de ruimte heeft die elders in het land door 66 personen ingenomen wordt! Dit verklaart waarschijnlijk ook de aantrekkelijkheid voor met name Nederlandse toeristen om naar het rustige en uitgestrekte Dinkelland te komen. Hier kan men onthaasten en tot rust komen, bovendien lijken alle grote stadsproblemen er heel ver weg! Om dit contrast te benadrukken maar óók om Dinkelland als ideale Nederlandse vakantiegemeente 'op de kaart te zetten', stel ik voor om op een zondagochtend eenmalig een klootschietwedstrijd te organiseren op een nieuw stuk van Nederlands drukste snelweg de A2. Tussen Utrecht en Breukelen ligt al een mooi recht stuk zandlichaam klaar dat over enige tijd geasfalteerd zal gaan worden. Omdat een klootschietbaan minstens 850 meter lang en zonder bochten moet zijn, kan dit nieuwe stuk prima dienst doen als klootschietbaan: lang genoeg, recht, vlak en zonder storend verkeer. Een aantal klootschietverenigingen uit Dinkelland kunnen er, onder het toeziend oog van het randstedelijke publiek, op hun gemak een wedstrijd houden, terwijl het autoverkeer op de oude A2, die er pal naast ligt, gewoon voortraast. Het kan een onvergetelijk beeld opleveren: op de ene snelweg de opgefokte wereld van de 24-uurs economie en op de andere snelweg de onthaaste wereld van het ontspannen klootschieten, wandelen en keuvelen!

Voorstel 4: GEVELTEKENWEDSTRIJD IN WEERSELO
Op 't Stift bij Weerselo staat een nieuw electriciteitshuisje met een 'traditioneel' Twents dakje. Overal in Nederland probeert men deze electriciteitshuisjes te camoufleren óf juist prikkelend te decoreren. Zo'n functioneel huisje wordt vaak als een sta-in-de-weg ervaren. Het verbaast mij niet dat men in Dinkelland met deze oplossing gekomen is. Immers, in de gemeente Dinkelland verschijnen her en der nieuwe woonhuizen met Twentse daken, waarbij vaak de al even traditionele houten geveltekens het geheel afmaken. Mijn voorstel is om op het dak van dit electriciteitshuisje twee houten geveltekens te plaatsen. Op de St. Aloysius basischool te Weerselo zou een ontwerpwedstrijd gehouden kunnen worden onder de kinderen van de hoogste klas(sen). Na een les over traditionele geveltekens van Twente zouden ze dan zelf een passend ontwerp kunnen maken. Het mooiste en dus winnende ontwerp mag vervolgens door de winnaar zelf uitgevoerd worden.

Voorstel 5: KRENTENWEGGE CORRECTE GEMEENTE
Ik stel voor om de oorspronkelijke traditie van het kroamschudden (het geven van een krentenwegge bij een kraamvisite) weer in ere te herstellen. Daartoe zullen er in heel Dinkelland duidelijke afspraken gemaakt moeten worden: alléén als er sprake is van de geboorte van een kind mag men een krentewegge laten bakken om die vervolgens mee te nemen als men op kraamvisite gaat. Dit kroamschudden dient gepaard te gaan van het zingen van de traditionele 'kroamschud'-liedjes. Dit brengt logischerwijze met zich mee dat geen enkele supermarkt of bakkerij in de gemeente Dinkelland 'zomaar' krentenweggen meer mag verkopen of mag bakken. Want zoals nu blijkt wordt er te pas en te onpas het hele jaar door krentenwegge gegegeten en wordt de krentenwegge op allerlei manieren commercieel uitgebuit. Dit heeft de oorspronkelijke betekenis behoorlijk vertroebeld. Als de gemeente Dinkelland, die uitblinkt in het behouden van tradities, in staat blijkt om de krentenweggetraditie in zijn meest zuivere vorm nieuw leven in te blazen, dan mag Dinkelland zich met recht een 'Krentenwegge Correcte Gemeente' gaan noemen.

Voorstel 6: ZWART ORIENTEERTAFELLAKEN
Ik stel voor om bij wijze van een nieuw ritueel een geborduurd zwart tafellaken voor de oriënteertafel op de Kuipersberg te maken, die één keer per jaar, en wel op 4 mei (dodenherdenking), op tafel gelegd wordt. Op dit zwarte tafelkleed wil ik een halve cirkel borduren met daaraan gekoppeld geografisch correcte plaatsaanduidingen. Het tafelkleed moet ervoor zorgen dat het gezichtsveld a.h.w. 180 graden gedraaid wordt. Men kijkt niet meer, zoals nu, over een prachtige vallei naar allerlei dorpen en steden in de wijde omtrek, maar het tafelkleed laat je letterlijk de andere kant op kijken en laat je stil staan bij beladen plekken die van belang zijn geweest in WO II. Een voorbeeld is de nabijgelegen plek aan de Almelosestraat bij Ootmarsum waar op 7 oktober 1944 de Joodse onderduikers Maurits Menco en zijn zoons Simon, Sallo en Nico door de nazi's om het leven zijn gebracht. Of de plek in het centrum van Ootmarsum waar van 1843 tot 1936 de synagoge stond. Er is nu een bronzen plaquette ingemetseld met daarop de mededeling dat op 30 maart 1943 alle negen joodse inwoners van Ootmarsum zijn opgepakt en naar kamp Westerbork zijn vervoerd. (Vandaar gingen ze op transport naar Auschwitz. Niemand kwam terug. ) Een andere plaatsaanduiding zou de plek kunnen zijn waar boerderij Evers in Hezinge staat. Hier hebben een aantal joodse onderduikers tijdelijk een veilig onderkomen genoten. De zeer nabij gelegen maar enigszins verscholen 19de eeuwse Israëlitische begraafplaats kan eveneens aangeduid worden op het zwarte laken. Het nieuwe 'zwarte tafellakenritueel' kan mogelijk gekoppeld worden aan de reguliere dodenherdenking die elk jaar plaatsvindt bij het officiële oorlogsmonument op het Bergplein te Ootmarsum.

Voorstel 7: BOERENDANSCOMPETITIE
In Dinkelland zijn drie folkloristische dansgroepen actief: de Dinkeldaansers, de Mölndaansers en de Ootmarsumse Boerendansers. Iedere groep houdt op zijn eigen wijze 'oude' dansen in leven. Van de Ootmarsumse Boerendansers weet ik dat ze ook andere tradities willen blijven memoreren: de boerenbruiloft (Brulfte), Pinksterbloem en de brooduitdeling op de Ageler Es. Ik heb een aantal keren vriendelijk en met argumenten omkleed aan de Ootmarsumse Boerendansers gevraagd of ze voor mijn presentatiemiddag een nieuwe boerendans zouden willen maken. Ze vonden mijn vraag niet eens zo vreemd, maar zomaar ineens een nieuwe boerendans maken.....dat hadden ze nog nooit gedaan! Ik had ze gevraagd of ze de totstandkoming van de nieuwe gemeente Dinkelland zouden willen verbeelden in een nieuwe dans die als titel de 'Dinkellanddans' mee zou krijgen. Dat is toch een gevoelig onderwerp waar heel veel Dinkellanders zich nog steeds druk over maken. Maar helaas, het is niet gelukt. Folkloristische dansgroepen houden zich nu eenmaal bezig met het in stand houden van oude dansen, en niet met dans als expressiemiddel. Toch blijf ik het vreemd vinden dat er in de zogenaamde boerendansen geen ontwikkeling zit. Zijn de boterberg, de melkplas, de gekke koeienziekte, de ruilverkaveling en de MKZ-crisis dan allemaal stilletjes aan de boerendansers voorbijgegaan? Zou het niet fraai zijn als er af en toe een nieuwe dans ontwikkeld wordt die uitdrukking geeft aan een actueel 'boeren'-onderwerp? In een poging om toch enige vernieuwing te bewerkstelligen in de folkloristische dansen in Dinkelland stel ik voor om één keer in de vijf jaar een boerendanscompetitie te houden met als deelnemers de drie Dinkellandse dansgroepen. Ze krijgen alle drie de opdracht om aan de hand van een actueel thema een nieuwe dans te maken. De winnende dans zal, naast het eigen vaste dansrepertoire, in de jaren die erop volgen bij speciale gelegenheden uitgevoerd dienen te worden. Een nieuwe boerendans houdt de dansers scherp en kan het publiek om de 5 jaar steeds weer verrassen!

Voorstel 8: WITTE WIEVEN SCULPTUUR VERWIJDEREN
Een sage komt het best tot zijn recht als hij verteld wordt. Het lezen van een sage is veel minder spannend en angstaanjagend dan het aanhoren van een sage die door iemand met veel inlevingsvermogen verteld wordt. Het woord sage is niet voor niets afgeleid van 'was gesagt wird'. En elke poging om een beeld te scheppen van bijvoorbeeld een houtduivel, een weerwolf of een wit wief is gedoemd te mislukken, want ze bestaan bij de gratie van de verbeelding. Dat is althans nu mijn mening na een aantal weken met sagen bezig geweest te zijn. In Dinkelland, maar ook ver daarbuiten, worden sagenfiguren tegenwoordig commercieël behoorlijk uitgemolken. En dat is jammer! Zo heb ik me bijvoorbeeld nogal geërgerd aan de Witte Wievensculpturen in Engels' tuin te Ootmarsum. Engels' tuin is een prachtig stukje landschapsarchitectuur van een grote cultuurhistorische waarde. De 's nachts aangelichte betonnen Witte Wieven bij de vijver geven onbedoeld een Disneyachtige kwaliteit aan deze plek. Met alle respect voor kunstenaar A. de Jong uit Almelo die de beelden gemaakt heeft, zou ik toch willen voorstellen om deze beelden te verwijderen waardoor de Engels' tuin weer in oude glorie hersteld wordt.

Voorstel 9: SAGENSAFARI WILLEM DE RIDDER MEER PROMOTEN
Met veel plezier heb ik de 'Sagensafari' van Willem de Ridder gedaan. In mijn 'Dinkellanddagboek' en in het hoofdstukje 'Sagen' vertel ik enthousiast over deze 5-uur durende autotocht die langs de mooiste plekjes van Dinkelland en omgeving voert. Deze 'Sagensafari' is een heel geslaagd en gelaagd werk dat op een originele en overtuigende wijze de deelnemers kennis laat maken met o.a. de verschillende sagen die in dit landschap zijn ontstaan. In Dinkelland zelf is deze Sagensafari nagenoeg niet bekend! Ik heb werkelijk niemand kunnen vinden die hem ooit gedaan heeft. Mijn voorstel is om deze 'Sagensafari' meer te gaan promoten bij de vele toeristen die elk jaar weer Dinkelland bezoeken maar vooral ook bij de Dinkellanders zelf.

Voorstel 10: DINKELLANDSAGENROUTE
"Traditionele sagen zijn ernstige verhalen die berusten op een historische kern - wat overigens moet blijken uit de al dan niet nauwkeurige situering in ruimte en tijd -, die worden aangevuld met elementen uit het volksgeloof." Bron:www.volksverhalenbank.be Ondanks het feit dat ik van mening ben dat een sage het best tot zijn recht komt als hij verteld wordt, stel ik toch voor om een uitgebreid onderzoek te laten doen naar sagen die hun oorsprong vinden in Dinkelland, net zoals de sage van de 'Non van Singraven' (Huis Singraven) of de sage van het 'Spook van de jeugdherberg' ( Huize Brecklenkamp). Zo blijkt dat de sage 'Beerndke' ( Schiphorsthuisje op landgoed Singraven) die Paul Wiefferink mij vertelde bij andere Dinkellanders niet bekend is. Ik vermoed hierdoor dat er nog veel meer bijzondere sagen in de hoofden van de ( oudere) sagenvertellers voortleven of in oude archieven te vinden zijn. Mochten er n.a.v. het onderzoek voldoende sagen gevonden worden die gekoppeld zijn aan plekken en huizen in Dinkelland dan zou aan de hand van deze 'ontstaansplekken' een Dinkellandsagenroute gemaakt kunnen worden voor fietsers en/of automobilisten. De sagen zorgen voor het juiste 'historische perspektief' en de verbinding tussen de ontstaansplekken zorgen voor een 'ontdekkingstocht' door het uitgestrekte Dinkelland. Deze Dinkellandsagenroute kan Dinkelland tot een bijzonder sagenland maken met originele en authentieke 'eigen' sagen.

© Korrie Besems 2004